تبیین رویکرد فطرت‏گرایی توحیدی و تعیین دلالت‏‏های آن در برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی - علی شیروانی شیری (تربیت اسلامی)
مقدمه و اهداف: یکی از اهداف پیامبران آسمانی در تربیت انسان، رساندن وی به مرحله توحید یا درجاتی از آن بوده است. توحید اساس دعوت همه پیامبران الهی و غایت مسیر هر انسانی می‏باشد. شناخت و ایمان به خدای یکتا تمام وجود انسان را متحول و زندگی انسان را معنا می‏بخشد. فطرت‏ توحیدی ازجمله مفاهیم بنیادین در آموزه‏های قرآنی است که نیازمند تبیین است تا با داشتن تبیین و فهم روشنی از آن بتوان دلالت‏‏های تربیتی آن را در برنامه‏درسی دوره‏های مختلف تحصیلی تبیین نمود. در این مقاله تلاش خواهد شد تا با تبیین رویکرد فطرت‏گرایی توحیدی، دلالت‏‏های آن در برنامه‏درسی دوره ابتدایی تبیین و در اختیار دست‏اندرکاران، برنامه‏ریزان و معلمان قرار گیرد.با توجه به گستره برنامه‏درسی در تربیت رسمی و عمومی، و تنوع و سطوح مختلف اهداف، محتوا، راهبردهای‏های یادهی−یادگیری و روش‏های ارزشیابی در برنامه‏درسی با توجه به سطوح مختلف رشد مخاطب برنامه‏درسی و نیازها و شرایط فراگیر در دوره‏های مختلف، در این پژوهش تنها برنامه‏درسی دوره ابتدایی مورد مطالعه است. از طرفی دیگر، یکی از محاسن این پژوهش تخصصی نمودن وبه طور هدفمند، محدود کردن موضوع به اولین و مبنایی‏ترین و محوری‏ترین دوره تحصیلی یعنی دوره ابتدایی است.بنابراین، هدف کلی پژوهش، تبیین رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی و تعیین دلالت‏‏های آن در برنامه‏‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏درسی ملی بود. بر این اساس، پژوهش در پی پاسخ به این پرسش کلی است که رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چیست و دلالت‏‏های آن در برنامه‏‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی کدامند؟ در سطحی دقیق‏تر پرسش‏های جزئی پژوهش نیز عبارتند از: الف. رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چیست و بر اساس برنامه‏درسی ملی چگونه تبیین می‏شود؟ ب. رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی درتعیین اهداف برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟ ج. رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی در تعیین محتوای برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‎‏‏‏درسی ملی دارد؟؛ د. رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی درتعیین راهبردهای یادهی−یادگیری در برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟ و هـ . رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی در تعیین روش‏های ارزشیابی در برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟روش پژوهش: این پژوهش با توجه به‏عنوان، اهداف و پرسش‏های آن از نوع کیفی است. پژوهشگر با روش قیاسی به پرسش‏ها پاسخ خواهد داد. تحلیل محتوای کیفی قیاسی بر اساس مدل میرینگ[1] (2000) انجام می‏شود که در آن پژوهشگر نخست به تعریف و چگونگی گردآوری داده‏ها می‏پردازد و در گام‏های بعدی با توجه به نظریه، آن‏چه پژوهشگر به دنبال آن است از دل داده‏ها بیرون کشیده می‏شود و سپس با توجه به تحلیل به پرسش‏های پژوهش پاسخ داده می‏شود. در این روش پرسش‏ها و الگوهای گرفته‏شده از نظریه‏ها باید به روشنی توضیح داده شوند. این پژوهش به دنبال یافتن تعریف و تبیین مطلوب و معیارهای موجود و تعیین‏شده بر مبنای سند تحول بنیادین و برنامه‏درسی ملی در نظام تعلیم‏وتربیت جمهوری اسلامی ایران بود. برای تبیین چیستی و چگونگی و چرایی رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی، منابع اصیل اسلامی و همچنین اسناد بالادستی نظام تعلیم‏وتربیت در جمهوری اسلامی مورد مطالعه، تأمل و تحلیل قرارگرفت. سپس برای تعیین دلالت‏‏های رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی در حوزه شناسایی اهداف، محتوی، راهبردهای‌های یادهی−یادگیری، و روش‏های ارزشیابی در برنامه‏درسی دوره ابتدایی، برنامه‏‏درسی ملی مورد مطالعه دقیق قرارگرفت. تحلیل داده‌ها به شیوه قیاسی و بر اساس چهارچوب مستخرج از برنامه‏درسی ملی و معیارها و مؤلفه‌های مطرح در آن انجام ‌شد. ایجاد مسیر بازشناسی، عامل اصلی اعتباریابی مورد نظر این پژوهش است.بحث و نتیجه‏گیری: در پاسخ به پرسش «رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چیست و بر اساس برنامه‏درسی ملی چگونه تبیین می‏شود؟»، با نگاهی انسان‏شناختی از منظر آموزه‏های قرآنی، می‏توان گفت فطرت یکی از مفاهیم بنیادی در توصیف انسان است.در این نگاه، فطرت سرشتی الهی در وجود آدمی است، یعنی آدمی نسبت به مبدأ عالم هستی، معرفت و گرایشی اصیل دارد. بنابراین، فطرت معرفت و میلی است که ضمیر وجود انسان نسبت به خداوند به عنوان یگانه خالق عالم هستی وجود دارد.با داشتن رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی در برنامه درسی، انسان (در نقش مربی یا متربی) به عنوان مخاطب تربیت، دارای فطرت و سرشتی ‏الهی است. این فطرت که هم از نوع شناختی و هم گرایشی است، قابلیت شکوفایی و فعلیت‏یافتن داشته و هم در معرض نسیان و فراموشی است.در پاسخ به پرسش «رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی درتعیین اهداف برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟»، بر اساس یافته‏های پژوهش، می‏توان گفت هدف کلی تربیت در چنین نگاهی، بیدار و فعال‏نمودن مستمر فطرت خداجوی بشر و دست‏یابی به قرب‌الهی است که این تقرب با معرفت و عمل عبادت حاصل می‏شود چنانچه خداوند متعال نیز در قرآن می‏فرمایند «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (ذاریات، 56). اهداف جزئی نیز با در نظر داشتن تفاوت‏های فردی متربیان و تنوع استعدادها و ظرفیت‏های مختلف وجودی متربیان، و حوزه‏های مختلف تربیت و یادگیری و همچنین موضوعات درسی مختلف تعیین می‏شود.در پاسخ به پرسش سوم یعنی «رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی در تعیین محتوای برنامه‏درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‎‏‏‏درسی ملی دارد؟»، باید گفت در این رویکرد، محتوای آموزشی محدود به جزئیات علمی و دانسته‏ها و مهارت‏های خاص نمی‏شود، بلکه افزون بر پرداختن به جزئیات ضروری و آگاهی‏های لازم زندگی، زمینه‏ساز داشتن فهمی عمیق و کلی از خلقت انسان و جهان و مبداء و مقصد وی است.درپاسخ به این پرسش که «رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی درتعیین راهبردهای یادهی−یادگیری در برنامه‏درسی دوره ایتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟» باید افزود راهبردهای‏ یادهی−یادگیری ناظر بر زمینه‏سازی ابراز گرایش‏های فطری، شناخت موقعیت یادگیرنده و اصلاح مداوم آن است. در این رویکرد، یادگیری حاصل تعامل خلاق، هدفمند و فعال یادگیرنده با محیط‏های متنوع یادگیری با درنظر داشتن جنبه‏های مختلف ارتباط با خود، خداوند، دیگران و سایر مخلوقات استدر پاسخ به پرسش «رویکرد فطرت‏‏گرایی توحیدی چه دلالت‏هایی در تعیین روش‏های ارزشیابی در برنامه‏درسی دوره ایتدایی بر اساس برنامه‏‏درسی ملی دارد؟» می‏توان اذعان داشت که در این رویکرد، ارزشیابی زمینه‏ای برای رشد مداوم و مستمر افراد از نظر شناختی و عاطفی و گرایشی و ارادی است. بهره‏گیری از شیوه خودارزیابی و زمینه‏سازی آن، ضمن حفظ کرامت انسانی افراد، به درک موقعیت فرد و خودشناسی وی کمک می‏کند. با درنظرداشتن این مبنای انسان‏شناختی که انسان‏ها در عین برخورداری از مشترکات اساسی، ظرفیت‏های متفاوت دارند و هر کس به اندازه توان و وسع خویش مکلف است؛ می‏توان سطوح و شیوه‏‏های متنوع و متناسب با هر وسع، و سطوح مختلفی از تکلیف، برای ارزشیابی در نظر گرفت.در تحلیل نتایج پژوهش می‏توان اظهار داشت که در تربیت با نگاه فطرت‏گرایی توحیدی، هدف دست‏یابی انسان به قرب الی الله است که از طریق بندگی خالصانه در پرتو شکوفایی فطرت الهی انسان «فِطْرَةَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا...» (روم، 30) صورت می‏گیرد.