تحلیلی بر گرانیگاه بارش در شبکة ایستگاه‌های باران‌سنجی استان اردبیل - زینب حزباوی; وحیده مرادزاده; مهین حنیفه پور; نازیلا علائی (پژوهش‌های آبخیزداری)
مقدمه و هدف روند کاهشی اندازة بارش در بسیاری از مناطق کشور از جمله استان‌های شمال‌غرب کشور سبب‌شده است تا بررسی ‌روش‌های جدید به‌منظور تکمیل پایگاه‌های داده‌ای‌ آبخیزهای کشور بیش از پیش ضروری شود. در این راستا، درک تغییرات گرانیگاه بارش به‌عنوان یک مفهوم نوظهور که نشان‌دهندة توزیع مکانی بلندمدت بارش منطقه‌ای است، برای مدیریت چالش‌های آبخیزداری از جمله کاهش اثرات خشک‌سالی، مهار سیلاب و حفاظت از منابع آب اهمیت دارد. به‌این‌منظور، این پژوهش با هدف تحلیل گرانیگاه بارش و ارتباط آن با توزیع مکانی شبکة باران‌سنجی در استان اردبیل انجام شد. مواد و روش‌ها برای محاسبة گرانیگاه بارش، از آمار بارش 49 ایستگاه هواشناسی در دورة آماری 45 ساله (1395-1350) استفاده شد. بر اساس اصل استخراج ایستگاه و با در نظر گرفتن منطقی بودن کمترین تراکم و یکنواختی، پنج ایستگاه به‌عنوان کمترین تعداد ممکن تعیین شد. سپس، تراکم 10، 20، 30 و 40 ایستگاه به‌شکل تصادفی استخراج شد تا توزیع گرانیگاه بارندگی با تراکم شبکة ایستگاه‌ها مقایسه شود. برای پیاده‌سازی مدل مرکز ثقل، محاسبة بیضی انحراف استاندارد در محیط نرم‌افزار ArcMap10.8 انجام شد و برای تحلیل همبستگی متعارف (CCA) از XLSTAT در مقیاس‌های زمانی ماهانه، فصلی و سالانه استفاده شد. نتایج و بحث نتایج نشان داد که در بهار (فروردین تا خرداد)، جهت حرکت گرانیگاه بارش به‌طور قابل‌توجهی متفاوت بود و فاصلة حرکت 18/17 کیلومتر برآورد شد. در تابستان (تیر تا شهریور)، حرکت گرانیگاه بارش عمدتاً 20/18 کیلومتر به سمت شمال بود. در پاییز (مهر تا آذر)، حرکت گرانیگاه بارش عمدتاً 20/48 کیلومتر به سمت جنوب بود و بیشترین فاصلة حرکت در مقایسه با دیگر فصل‌ها، در فصل پاییز بود. در زمستان (دی تا اسفند)، جهت حرکت گرانیگاه بارش در جهت‌های متفاوتی بود و کمترین فاصلة حرکت (8/35 کیلومتر) در مقایسه با دیگر فصل‌ها در فصل زمستان بود. جهت حرکت گرانیگاه‌ بارش سالانه نیز عمدتاً به سمت جنوب‌شرقی بود. بیشترین فاصله حرکت گرانیگاه 111/78 کیلومتر به سمت شمال‌غربی در سال 1358 بود. همچنین، گرانیگاه بارش سالانه در استان اردبیل در سه دهه 1350 تا 1360 عمدتاً به‌سمت شمال‌غربی و در دیگر دهه‌ها به سمت جنوب‌شرقی حرکت کرد. همبستگی میان تراکم شبکة ایستگاه‌ها با تغییرات گرانیگاه بارش، مثبت (0/65=CCA در سطح معنی‌داری 5%) بود. نتیجه‌گیری و پیشنهادها از میان تراکم‌های گوناگون 5، 10، 20، 30 و 40، بیشترین ضریب همبستگی متعارف با اندازة 0/80 برای تراکم 40 ایستگاه به‌دست آمد و کمترین اندازة این ضریب برای کمترین تراکم 5 ایستگاه با اندازة 0/04 بود. بر اساس نتایج این پژوهش، تغییرات حرکت الگوهای بارش که در دوره‌های خشک‌سالی و ترسالی می‌تواند مؤثر باشد، مشخص شد. پیشنهاد می‌شود که ارتباط میان تغییر اقلیم و عامل‌های پستی‌بلندی با تغییرات مکانی-زمانی گرانیگاه بارش بررسی شود.