MU’TEZİLE’NİN BASRA’DA ORTAYA ÇIKIŞI VE FAALİYETLERİ - Mehmet Usluer (İslami İlimler Dergisi)
Hz. Ömer döneminde Sâsâni topraklarına düzenlenen fütûhâta katılan askerlere destek olmak amacıyla askeri bir üs olarak kurulan şehirlerden biri Basra’dır. Kuruluşu sırasında fetih hareketlerine katılan Arap kabilelerin yerleştiği şehir, zamanla farklı kültür, ırk ve inançtan halklara ev sahipliği yaptı. Bu sayede büyüyen kent, toplumsal grupların birbirlerini etkilemesi neticesinde siyasi ve sosyo-kültürel açıdan kozmopolit bir hale geldi. Bu durum aynı zamanda Basra’yı İslam dünyasının önemli ilim merkezlerinden biri haline getirdi. Kozmopolit yapı, zamanla şehirde birbirinden farklı düşünce sistemlerinin ortaya çıkmasını da sağladı. Bunlardan biri olan Mu‘tezile düşünce sistemi Basra’da yaşanan tartışmalar sırasında ortaya çıktı. Bu sistemin kurucuları arasında zikredilen Vâsıl b. Atâ ve Amr b Ubeyd’in faaliyetleri sonucu Mu‘tezile düşüncesi kısa bir sürede farklı coğrafyalarına yayıldı ve İslam düşünce dünyasını derinden etkiledi. Bu noktada Mu‘tezile’nin Basra’da ortaya çıkışı ve yayılması ile bunlara etki eden sosyal ve siyasi faktörler önem arz etmektedir. Bu öneme binaen yapılan çalışmanın odak noktasını; Mu‘tezile’nin ortaya çıkışına dair tartışmalar, beş temel ilkenin oluşumunda rol oynayan sosyo-kültürel etkiler ile Mu‘tezile mensuplarının şehirde gerçekleştirmiş oldukları dini ve siyasi faaliyetler oluşturacaktır.