93 Harbi Arifesinde Bir İngiliz Subayın Erzurum-Kars-Ardahan Seyahatindeki Askeri Gözlemleri ve Düşündürdükleri - Mehmet Alper Demirer (Tarih ve Tarihçi)
93 harbi arifesinde, Anadolu’da olan bitenleri kendi gözleriyle görmek isteyen İngiliz subayı Frederick Burnaby, 1876 yılında, Anadolu’yu at sırtında baştanbaşa dolaşarak beş ayda yaklaşık 3200 kilometre yol kat etmiştir. Burnaby, seyahati sırasında Türk tabur ve alaylarını eğitim yaparken gördüğünü anlatmaktadır. Çoğu kışla, tabya, top mevzii ve istihkâm mevzileri bizzat komutanlar tarafından kendisine gezdirilerek sayıları hakkında bilgi verilmiştir. Burnaby seyahatnamesinde Erzurum’un coğrafi konumundan, Kars, Ardahan, Van ve Erzincan gibi illerle yapılan bağlantı yollarından söz etmektedir.Seyahatnamede; Erzurum ve civarındaki geçitlerde yapılması gereken istihkâm mevzilerinden, mevcut savunmayı oluşturan unsurlardan bahsederek, şehir ile ilgili bilgiler vermektedir. Ayrıca Kars’taki Kanlı Tabya, Karadağ Tabyası, Veli Paşa Tabyası, vb. birçok tabyayı gezerek, tabyaların durumu, buradaki asker, silah ve mühimmat hakkında da detaylı bilgiler aktarmaktadır. Kars’tan Ardahan’a geçen Burnaby, Ardahan’ın savunma amacı bakımından kötü bir yer olduğunu, Ramazan adlı tepeyi ele geçiren düşmanın, şehrin en güçlü savunma mevzii Manusa Kalesine kolayca hâkim olacağını ve Ardahan’ı ele geçirebileceğini ifade etmektedir.