Mu‘tezilî Kaynaklarda Mezheplerin İsimlendirilmesi Konusunda İzlenen Metot Üzerine Bir Değerlendirme - Fatmanur Alibekiroğlu (Turkish Academic Research Review)

(untitled)
İsimlendirme meselesi İslam Mezhepleri Tarihi araştırmaları için hem temel bir inceleme alanı hem de bir problem alanı olup, mezhep isimlendirmelerinin sağlıklı bir şekilde tespiti, mezheplerin doğru anlaşılması yönünde atılan ilk adımlardan biridir. Alanda yapılan çalışmalarda isimlendirme meselesi çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Mezhep isimlerinin mahiyeti, kimler tarafından hangi amaçlarla verildiği gibi hususlar yanında, mezhep isimlerinin mensupların tarafgir tutumlarıyla bir araya gelmesi neticesinde meydana gelen problemler bu çalışmalarda göz önünde bulundurulmuştur. Bu çalışmada bizim amacımız, Mu‘tezile isimlendirmesinin mahiyetini tespit etmekten ziyade, isimlendirme meselesini Mu‘tezilî müellifler üzerinden okumaktır. Bu noktadaki gayretimizi bir deneme olarak nitelendirmek daha doğru olacaktır. Zira pek çok meselede olduğu gibi Mu‘tezile’nin isimlendirme meselesine yaklaşımında da yeknesak bir tutumun olmadığı görülmektedir. Bununla birlikte Mu‘tezilî müellifler muhtemelen isimlendirme hikâyesinin aynı zamanda bir tarih inşasını da içeriyor olması gibi sebeplerle konuyla yakından ilgilenmişlerdir. Bu yakından ilgi ise bizi isimlendirme meselesini Mu‘tezile üzerinden okumaya sevk etmiştir. Bu çalışmada da Mu‘tezile’nin isimlendirme meselesine yaklaşımı ana hatlarıyla ve bütüncül bir şekilde tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın sınırlılıkları bağlamında bize ulaşan tüm Mu‘tezilî eserleri tetkik etmekten ziyade, eserlerinde isimlendirme meselesine müstakil yer ayıran ve mesele üzerinde kafa yoran Mu‘tezilî müelliflere öncelik verdiğimizi belirtmemiz gerekir. Dört ana başlık altında incelediğimiz çalışmamız neticesinde Mu‘tezilî ulemanın isimlendirme meselesini temellendirmek üzere sistematik bir gayret gösterdikleri tespit edilmiştir. Bu gayret ve inşa sürecinin usûl ve üslûbu yazarlar nazarında farklılık göstermekle birlikte Mu‘tezilî gelenek nezdinde ortak bir çabanın mevcut olduğu anlaşılmaktadır. İsimlendirme meselesinin bu eserlerde günümüz mezhepler tarihi araştırmaları için taşıdığı anlam ve önemine çok yakın bir şekilde hem mezheplerin daha sağlıklı anlaşılması adına bir inceleme alanına hem de tarafgir bir tutum neticesinde bir problem alanına dönüşüyor olması ise çalışmamızın en mühim sonuçlarından biridir.